Theo nhà báo Mã Đức Hưng của báo Thể thao Chu, ngày 6 tháng 10, ban thư ký AFC, bộ phận thi đấu, triệu tập hội nghị video từ xa, họp chuyên đề về "Giải các đội tuyển quốc gia châu Á" đã đồn đại từ lâu. Người phụ trách bộ phận thi đấu của các hiệp hội thành viên trực thuộc AFC cùng nhân sự liên quan tham dự. Từ nội dung truyền ra khỏi cuộc họp, trước hết phương án thi đấu vòng loại World Cup 2030 khu vực châu Á về cơ bản nối tiếp phương án vòng loại World Cup Mỹ-Canada-Mexico 2026; thứ hai, "Nations League châu Á" đang được thai nghén không còn đơn giản là AFC bắt chước UEFA tổ chức một giải giống Nations League, mà có nghĩa hệ thống giải đội tuyển của bóng đá châu Á sẽ được tái cấu trúc toàn diện từ mùa 2030-2031, thậm chí có thể nói là "đảo lộn". Biến đổi và điều chỉnh lớn này đồng thời có nghĩa bóng đá Trung Quốc sẽ phải nhìn lại hoàn cảnh thực tế, và điều chỉnh lại hướng chiến lược cùng mục tiêu.
Theo tìm hiểu, trong hội nghị video lần này AFC trước hết giới thiệu bối cảnh ra đời "Giải các đội tuyển quốc gia châu Á", nói cách khác là lý do AFC đề xuất gắn "Nations League châu Á" với vòng loại Asian Cup và vòng loại World Cup.
Trước hết, nếu lập riêng một "Nations League châu Á", các cửa sổ thi đấu quốc tế do FIFA chỉ định sẽ không đủ để xếp giải này. Còn nếu tách khỏi vòng loại Asian Cup hoặc vòng loại World Cup, thì chỉ có thể tổ chức bốn năm một kỳ, không thể như UEFA hay Liên đoàn bóng đá Bắc, Trung Mỹ và Caribe tổ chức hai năm một kỳ. Hơn nữa, vì số trận tăng, ngân sách và chi phí của các hiệp hội thành viên sẽ tăng mạnh, khiến gánh nặng của nhiều hiệp hội thêm nặng.
Thứ hai, AFC từng cân nhắc tổ chức theo khu vực địa lý, tức theo đại khu Đông Á và đại khu Tây Á. Nhưng số hiệp hội thành viên mỗi khu không đều: đại khu Đông Á chỉ có 22 hiệp hội, đại khu Tây Á có 25 hiệp hội. Quan trọng hơn là trình độ chênh lệch. Trong 18 đội dự vòng loại World Cup 2026, đại khu Tây Á có 12 đội, đại khu Đông Á chỉ có 6 đội; trong các đội vào vòng 12 đội của vòng loại World Cup 2022 và 2018, đại khu Tây Á đều có 7 đội, đại khu Đông Á đều chỉ có 5 đội; trong 24 đội Asian Cup 2023, đại khu Tây Á có 15 đội, đại khu Đông Á có 9 đội; trong 24 đội Asian Cup 2019, đại khu Tây Á có 16 đội, đại khu Đông Á chỉ có 8 đội. Điều đó khiến việc phân suất World Cup và Asian Cup rất khó công bằng, công tâm.
Thứ ba, AFC cũng từng cân nhắc năm liên đoàn khu vực trực thuộc, gồm 10 hiệp hội thành viên của Liên đoàn Đông Á, 12 hiệp hội của Liên đoàn Đông Nam Á, 12 hiệp hội của Liên đoàn Tây Á, 7 hiệp hội của Liên đoàn Nam Á và 6 hiệp hội của Liên đoàn Trung Á, để từng liên đoàn khu vực tự tổ chức. Nhưng cũng vì số hiệp hội thành viên không bằng nhau, chênh lệch trình độ rất lớn, việc phân suất vẫn rất khó công bằng và công tâm.
Dựa trên những cân nhắc và đánh đổi trên, AFC mới đưa ra bản thảo "gắn" này. Cụ thể là chia 47 hiệp hội thành viên trực thuộc thành ba hạng, tham dự các giải khác cấp. Trong đó giải hạng nhất (Tier 1) có 18 đội; giải hạng nhì (Tier 2) cũng có 18 đội; giải hạng ba (Tier 3) do 11 đội còn lại tham dự. Và AFC dự kiến tổ chức hai năm một kỳ: một kỳ tương ứng vòng loại Asian Cup, một kỳ tương ứng vòng loại World Cup, lần lượt xen kẽ.
Kỳ gắn với Asian Cup
Trong kỳ Nations League châu Á gắn với vòng loại Asian Cup, kỳ đầu dự kiến tổ chức năm 2030. Các đội tham dự sẽ đá 3 trận sân nhà, 3 trận sân khách, xếp hạng các đội ở từng cấp theo điểm. Toàn bộ 18 đội của giải hạng nhất cùng 6 đội có thành tích tốt nhất ở giải hạng nhì, tổng cộng 24 đội, sẽ giành quyền dự vòng chung kết Asian Cup.
Kỳ gắn với World Cup
Từ mùa 2032-2033, kỳ thứ hai của "Nations League châu Á" sẽ gắn với suất đi tiếp của vòng loại châu Á World Cup 2034. Các đội sẽ đá 6 trận sân nhà, 6 trận sân khách, xếp hạng các đội ở từng cấp theo điểm. Ở giải hạng nhất, sáu đội đứng đầu bảng điểm sẽ tự động giành quyền dự World Cup 2034; các đội xếp thứ bảy đến thứ mười sẽ vào vòng play-off tiếp theo. Play-off diễn ra trên sân trung lập theo thể thức vòng tròn một lượt. Hai đội có thành tích tốt nhất giành tấm vé thứ bảy và thứ tám đại diện châu Á dự World Cup; đội đứng thứ ba, tức đội thứ chín của châu Á, sẽ dự play-off liên lục địa.
Vòng đấu loại trực tiếp của Nations League châu Á
Dù gắn với vòng loại Asian Cup hay vòng loại World Cup, mỗi kỳ giải hạng nhất (Tier 1) của "Nations League châu Á" đều có "vòng đấu loại trực tiếp (Knockout Stage)". Tám đội đứng đầu bảng điểm vào chơi và cuối cùng tranh chức vô địch. Trong đó tứ kết đá theo thể thức sân nhà-sân khách, phân thắng thua bằng tổng tỷ số hai lượt; bán kết và chung kết sau đó thi đấu tập trung, một trận phân thắng thua, giống phương án thi đấu Nations League hiện hành của châu Âu.
Sau khi mỗi kỳ hai năm kết thúc, giữa các hạng sẽ áp dụng chế độ lên xuống hạng, gồm:
-
Hai đội xếp cuối ở giải cao hơn sẽ xuống hạng trực tiếp. Hai đội đứng đầu ở giải thấp hơn một bậc sẽ lên hạng trực tiếp.
-
Bốn đội có thành tích kém thứ nhì ở giải cao hơn và bốn đội có thành tích tốt thứ nhì ở giải thấp hơn sẽ đá play-off lên xuống hạng.
Play-off lên xuống hạng sẽ diễn ra trên sân nhà của các đội có thành tích tốt nhất ở giải hạng nhất, tức hạng 13 và hạng 14. Nếu đội có thành tích tốt nhất từ bỏ quyền đá sân nhà, sẽ chuyển sang sân trung lập do đội đó chỉ định. Khi đó 8 đội chia làm hai bảng, xếp hạt giống theo thành tích: hạng 13 và hạng 14 của giải hạng nhất là hạt giống 1; hạng 15 và hạng 16 là hạt giống 2; hạng 3 và hạng 4 của giải hạng nhì là hạt giống 3; hạng 5 và hạng 6 là hạt giống 4, rồi bốc thăm chia bảng. Thi đấu vòng tròn một lượt, mỗi đội đá ba trận, xếp thứ tự theo điểm. Hai đội đầu mỗi bảng sẽ dự giải hạng nhất của kỳ Nations League châu Á tiếp theo; hai đội cuối sẽ dự giải hạng nhì kỳ sau.
Sắp xếp lịch Nations League châu Á
Khi AFC bốc thăm, các đội sẽ được chia vào các hạt giống khác nhau, để thuật toán tạo lịch cân bằng, hơi giống thể thức kiểu Thụy Sĩ mà giai đoạn một "giai đoạn giải đấu" của AFC Champions League Elite vài mùa gần đây đang dùng.
Trong Nations League châu Á gắn với vòng loại Asian Cup, mỗi đội đá 3 sân nhà, 3 sân khách, gặp sáu đội khác nhau, nhưng phải gặp đội của mỗi hạt giống hai lần, một trận sân nhà và một trận sân khách, tức lần lượt đối đầu hai đội trong mỗi hạt giống. Bất kỳ đội nào cũng không được đá liên tiếp quá 3 trận sân nhà hoặc sân khách. Và ở vòng 1 đến vòng 3 phải gặp ba đội thuộc ba hạt giống khác nhau, phần cụ thể do máy tính xếp.
Trong Nations League châu Á gắn với vòng loại World Cup, mỗi đội đá 6 sân nhà, 6 sân khách, gặp 12 đội khác nhau. Bất kỳ đội nào cũng không được đá liên tiếp quá 3 trận sân nhà hoặc sân khách; ở vòng 1 đến vòng 6, mỗi đội phải gặp hai đội hạt giống 1 và hai đội hạt giống 2. Nếu gặp cửa sổ siêu dài như tháng 9, tháng 10, khi lịch buộc phải dùng đủ 4 ngày thi đấu, thì mỗi đội phải đá liên tiếp hai trận sân nhà, để giảm di chuyển.
Để chuyển tiếp tốt hơn, AFC đề xuất tổ chức một giải thí điểm (Pilot Tournament) ở mùa 2028-2029. Giải hạng nhất của "giải thí điểm" này thực chất là vòng 18 đội, giai đoạn ba vòng loại châu Á World Cup 2030; giải hạng nhì gồm các đội hạng 3 và hạng 4 của chín bảng ở giai đoạn hai vòng 36 đội, tổng cộng 18 đội; các đội còn lại dự giải hạng ba. Và sau khi ba cấp kết thúc sẽ đưa thẳng chế độ lên xuống hạng. Khi toàn bộ giải thí điểm kết thúc, AFC sẽ căn cứ kết quả cuối cùng (chứ không phải bảng xếp hạng FIFA) để xác định cấp giải của từng đội, và chính thức triển khai từ mùa 2030-2031.
Theo tìm hiểu, trong cuộc họp ngày 6 tháng 10 AFC không đưa ra ý kiến cuối cùng rõ ràng, vẫn nói sẽ tiếp tục lấy ý kiến phản hồi. Có thể xác định: bản đồ này của AFC có thể hiểu là "bản thảo đã vào giai đoạn bàn thảo thực chất", chưa phải bản được phê duyệt cuối cùng, phương án cuối có thể được tinh chỉnh.